علائم رفتاری و گفتاری اوتیسم؛ راهنمای تشخیص نشانه‌ها از کودکی تا سن مدرسه

اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder یا ASD) یک اختلال عصب‌رشدی است که می‌تواند بر ارتباط اجتماعی، زبان و گفتار، رفتار، علایق، انعطاف‌پذیری و پردازش حسی اثر بگذارد. نکته مهم این است که اوتیسم در همه کودکان به یک شکل ظاهر نمی‌شود؛ ممکن است یک کودک گفتار روان و هوش طبیعی یا بالا داشته باشد اما در تعامل اجتماعی مشکل داشته باشد، در حالی که کودک دیگری گفتار محدود، رفتارهای تکراری آشکار و نیاز بیشتری به حمایت داشته باشد.

به همین دلیل، شناخت علائم رفتاری و گفتاری اوتیسم باید بر اساس مجموعه‌ای از نشانه‌ها، روند رشد کودک و ارزیابی تخصصی انجام شود؛ نه بر اساس یک علامت منفرد مانند تماس چشمی کم، دیر حرف زدن یا حرکات تکراری.

مهم‌ترین علائم اوتیسم چیست؟

نشانه‌های اوتیسم معمولاً در دو حوزه اصلی مورد توجه قرار می‌گیرند:

۱. تفاوت‌های پایدار در ارتباط و تعامل اجتماعی

کودک ممکن است در توجه مشترک، استفاده از نگاه و اشاره، برقراری تعامل دوطرفه، شناخت قواعد اجتماعی، بازی مشارکتی یا ایجاد و حفظ رابطه با همسالان مشکل داشته باشد.

۲. رفتارها و علایق محدود یا تکراری

حرکات تکراری، وابستگی زیاد به برنامه‌های ثابت، ناراحتی در برابر تغییر، علایق بسیار محدود و تفاوت در واکنش به صدا، نور، لمس، بو یا سایر محرک‌های حسی ممکن است مشاهده شود.

شدت این ویژگی‌ها در کودکان مختلف متفاوت است.

علائم گفتاری اوتیسم

یکی از مهم‌ترین دلایل مراجعه خانواده‌ها، تفاوت در رشد زبان و ارتباط کودک است. نشانه‌های قابل بررسی عبارت‌اند از:

• تأخیر در شروع اولین کلمات
• محدود بودن تعداد واژه‌ها
• ضعف در جمله‌سازی
• استفاده محدود از اشاره و ژست‌های ارتباطی
• دشواری در شروع یا ادامه مکالمه
• تکرار کلمات یا جملات دیگران (اکولالیا)
• استفاده غیرمعمول از لحن، آهنگ یا شدت صدا
• دشواری در پاسخ متناسب به سؤال
• صحبت طولانی درباره موضوع مورد علاقه بدون توجه کافی به مخاطب
• مشکل در نوبت‌گیری مکالمه
• برداشت تحت‌اللفظی از برخی جملات
• دشواری در درک کنایه، شوخی یا زبان غیرمستقیم

بنابراین، داشتن گفتار روان لزوماً اوتیسم را رد نمی‌کند. بعضی کودکان واژگان و جمله‌بندی خوبی دارند اما مشکل اصلی آنها در کاربرد اجتماعی زبان یا همان مهارت‌های پراگماتیک است.

علائم رفتاری اوتیسم

رفتارهای تکراری یا محدود ممکن است از حرکات آشکار تا رفتارهای بسیار ظریف متغیر باشند. برخی نمونه‌ها عبارت‌اند از:

• بال‌زدن یا تکان دادن دست‌ها
• چرخیدن یا حرکات بدنی تکراری
• ردیف کردن اشیا
• علاقه زیاد به چرخاندن اجسام
• تکرار یک بازی به شیوه ثابت
• وابستگی شدید به روتین
• ناراحتی قابل توجه هنگام تغییر برنامه
• علایق محدود و بسیار شدید
• پرسیدن مکرر یک سؤال
• بازی تخیلی یا مشارکتی محدود

وجود یکی از این رفتارها به‌تنهایی به معنای اوتیسم نیست و باید همراه با سایر ابعاد رشد کودک ارزیابی شود.

علائم حسی در کودکان طیف اوتیسم

تفاوت‌های پردازش حسی می‌توانند نقش مهمی در رفتار کودک داشته باشند.

برخی کودکان بیش‌حسی دارند و ممکن است از صدای جاروبرقی، سشوار، جمعیت، نور شدید، لمس یا جنس بعضی لباس‌ها به‌شدت ناراحت شوند.

در مقابل، کودکان دارای کم‌حسی ممکن است به دنبال پریدن، دویدن، فشار عمیق یا تحریک‌های حسی قوی باشند یا نسبت به بعضی محرک‌ها واکنش کمتری نشان دهند.

گاهی نیز یک کودک در یک سیستم حسی بیش‌حساس و در سیستم دیگری کم‌حساس است.

علائم اجتماعی اوتیسم

برخلاف یک تصور رایج، همه کودکان طیف اوتیسم از دیگران دوری نمی‌کنند.

برخی کودکان تمایل زیادی به ارتباط دارند اما نمی‌دانند چگونه مکالمه را شروع کنند، چگونه وارد بازی شوند یا چطور دوستی را حفظ کنند. گروهی دیگر ممکن است تعامل اجتماعی کمتری جست‌وجو کنند.

نشانه‌هایی مانند پاسخ‌دهی محدود به نام، توجه مشترک ضعیف، تقلید اجتماعی کمتر، بازی مشارکتی محدود و دشواری در ارتباط با همسالان می‌توانند نیاز به بررسی تخصصی را مطرح کنند.

اوتیسم سطح ۱، ۲ و ۳ به چه معناست؟

در ارزیابی بالینی، شدت اختلال فقط با عباراتی مانند «اوتیسم خفیف یا شدید» توصیف نمی‌شود. میزان نیاز فرد به حمایت نیز اهمیت دارد.

سطح ۱؛ نیازمند حمایت

فرد ممکن است گفتار مناسبی داشته باشد و در بسیاری از فعالیت‌های روزمره مستقل باشد، اما در تعامل اجتماعی، انعطاف‌پذیری، دوستی با همسالان یا مدیریت تغییرات مشکل داشته باشد.

سطح ۲؛ نیازمند حمایت قابل‌توجه

مشکلات ارتباطی و رفتاری آشکارتر هستند و کودک ممکن است گفتار محدودتر، رفتارهای تکراری بیشتر و مشکلات جدی‌تری در سازگاری با تغییرات داشته باشد.

سطح ۳؛ نیازمند حمایت بسیار زیاد

مشکلات ارتباطی و رفتاری می‌توانند به‌شدت بر عملکرد روزانه اثر بگذارند. برخی افراد گفتار بسیار محدودی دارند و ممکن است به ارتباط افزوده و جایگزین (AAC)، تصاویر یا سایر ابزارهای ارتباطی نیاز داشته باشند.

آیا هوش کودک شدت اوتیسم را مشخص می‌کند؟

خیر. اوتیسم و هوش دو مفهوم متفاوت‌اند.

فرد طیف اوتیسم می‌تواند توانایی شناختی بالا، متوسط یا همراه با کم‌توانی ذهنی داشته باشد. همچنین نمره IQ به‌تنهایی تعیین‌کننده شدت اوتیسم نیست؛ سطح زبان، ارتباط اجتماعی، عملکرد سازشی، رفتار، پردازش حسی و میزان حمایت مورد نیاز نیز باید بررسی شوند.

به همین دلیل، نباید تنها با مشاهده تأخیر گفتار یا عملکرد تحصیلی درباره هوش کودک نتیجه‌گیری کرد.

علائم اوتیسم در سال‌های اول زندگی

برخی تفاوت‌ها ممکن است از ماه‌های نخست رشد قابل مشاهده باشند، اما تشخیص بر اساس یک علامت منفرد صحیح نیست.

والدین می‌توانند به روند رشد مهارت‌هایی مانند موارد زیر توجه کنند:

• توجه به چهره و صدای انسان
• لبخند و تعامل اجتماعی
• واکنش به نام
• غان‌وغون و رشد آواها
• اشاره کردن
• تقلید
• توجه مشترک
• اولین کلمات
• بازی وانمودی
• تعامل با والدین و همسالان

از دست دادن مهارت‌هایی که کودک قبلاً کسب کرده است، به‌خصوص مهارت‌های زبانی یا اجتماعی، از نشانه‌هایی است که باید جدی گرفته شود.

تفاوت تأخیر گفتار با اوتیسم

هر کودکی که دیر صحبت می‌کند الزاماً اوتیسم ندارد.

در تأخیر گفتار ممکن است کودک همچنان تماس و تعامل اجتماعی خوبی داشته باشد، از اشاره و حالت چهره برای برقراری ارتباط استفاده کند، به تعامل با والدین علاقه نشان دهد و توجه مشترک مناسبی داشته باشد.

در اوتیسم معمولاً متخصص علاوه بر رشد زبان، کیفیت ارتباط اجتماعی، توجه مشترک، رفتارهای تکراری، علایق محدود، انعطاف‌پذیری و پردازش حسی را نیز بررسی می‌کند.

بنابراین تشخیص افتراقی میان تأخیر زبان، اختلال زبان، کم‌شنوایی، اختلال ارتباط اجتماعی، تأخیر کلی رشد و اوتیسم نیازمند ارزیابی تخصصی است.

چه زمانی باید کودک را ارزیابی کنیم؟

اگر کودک مهارت‌های ارتباطی متناسب با سن خود را کسب نمی‌کند، به نام خود پاسخ کمی می‌دهد، استفاده از اشاره و توجه مشترک محدود است، مهارت‌های قبلی را از دست داده یا رفتارهای تکراری و تفاوت‌های حسی قابل توجهی دارد، بهتر است ارزیابی تخصصی به تعویق نیفتد.

هدف از ارزیابی، چسباندن یک برچسب تشخیصی به کودک نیست؛ بلکه مشخص کردن نقاط قوت، نیازهای رشدی و انتخاب مناسب‌ترین برنامه حمایتی است.

نقش گفتاردرمانی در اوتیسم

گفتاردرمانی تنها برای «حرف زدن» نیست. برنامه درمانی می‌تواند بر اساس نیاز کودک شامل موارد زیر باشد:

• افزایش ارتباط هدفمند
• تقویت درک زبان
• توسعه واژگان و جمله‌سازی
• افزایش توجه مشترک
• آموزش درخواست کردن
• تقویت نوبت‌گیری
• آموزش مهارت‌های مکالمه
• تقویت ارتباط اجتماعی
• استفاده از AAC در صورت نیاز
• آموزش و مشارکت والدین

برنامه درمانی باید فردمحور باشد؛ زیرا نیازهای دو کودک دارای تشخیص اوتیسم ممکن است کاملاً متفاوت باشند.

چرا مداخله زودهنگام اهمیت دارد؟

سال‌های اولیه کودکی دوره مهمی برای رشد زبان، ارتباط، بازی و مهارت‌های اجتماعی است. هنگامی که نگرانی رشدی وجود دارد، ارزیابی زودهنگام کمک می‌کند خانواده به‌جای انتظار طولانی، نیازهای واقعی کودک را شناسایی کند و مداخلات مناسب را آغاز نماید.

مداخله زودهنگام به معنی وعده «درمان قطعی اوتیسم» نیست؛ هدف، افزایش ارتباط، استقلال، مشارکت اجتماعی، یادگیری و کیفیت زندگی کودک و خانواده است.

ارزیابی اوتیسم در کلینیک گفتار توان‌گستر کرج

در کلینیک گفتار توان‌گستر کرج ارزیابی مشکلات گفتار، زبان، ارتباط و مهارت‌های رشدی کودک می‌تواند به خانواده کمک کند تا مشخص شود نشانه‌های مشاهده‌شده بیشتر با تأخیر گفتار، اختلال زبان، مشکلات ارتباطی یا ضرورت بررسی تخصصی‌تر از نظر اختلال طیف اوتیسم مرتبط هستند.

پس از ارزیابی، برنامه توانبخشی باید متناسب با سن، توانایی‌های زبانی، سطح ارتباط، وضعیت شناختی و نیازهای فردی کودک طراحی شود.

کرج، گوهردشت (رجایی‌شهر)، بلوار انقلاب

تماس و واتساپ: 09121623463

وب‌سایت: digispeech.ir

جمع‌بندی

علائم رفتاری و گفتاری اوتیسم از کودکی به کودک دیگر متفاوت‌اند. تأخیر گفتار، اکولالیا، مشکلات کاربرد اجتماعی زبان، پاسخ‌دهی محدود به نام، ضعف توجه مشترک، رفتارهای تکراری، وابستگی به روتین و تفاوت‌های پردازش حسی از جمله نشانه‌هایی هستند که ممکن است در بخشی از کودکان طیف اوتیسم دیده شوند.

اما هیچ‌کدام از این علائم به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیستند. اگر درباره رشد گفتار، رفتار یا ارتباط کودک خود نگرانی دارید، ارزیابی تخصصی زودهنگام می‌تواند مسیر مناسب‌تری برای حمایت و توانبخشی کودک مشخص کند.